Intergenerationeel trauma

Klanten in therapie

De afgelopen jaren ontving ik meerdere aanvragen van mensen die hun voorouders in beeld wilden brengen om inzicht te krijgen in hun eigen gedrag. Een deel van deze klanten zat in therapie. Vanuit mijn eerdere werk in de zorg was ik bekend met systeemtherapie en schematherapie, waardoor ik het concept van intergenerationele patronen herkende. Het werd al snel duidelijk dat zij op zoek waren naar méér dan alleen namen en data. Dergelijk onderzoek reikt verder dan geboortes, huwelijken en overlijdens alleen.

Familiepatronen

Gevoelens en gedragingen kunnen van generatie op generatie worden doorgegeven. Lange tijd werd intergenerationeel trauma vooral gekoppeld aan oorlogservaringen. Oorlogstrauma is maatschappelijk erkend, mede omdat de afgelopen twee à drie generaties hier direct mee te maken hebben gehad.

Inmiddels is er echter veel onderzoek gedaan naar de langetermijneffecten van trauma in bredere zin. Denk aan trauma bij vluchtelingen, seksueel misbruik, mishandeling, alcohol- en drugsmisbruik, huiselijk geweld, suïcide of psychiatrische aandoeningen binnen een familie. Naast trauma zien we ook terugkerende familiepatronen in bijvoorbeeld de omgang met mannen, religie of autoriteit.

Therapie en inzicht

Steeds meer mensen zoeken hulp bij de GGZ voor uiteenlopende problematiek. Het taboe rondom therapie neemt af, terwijl problematiek vaak complexer blijkt dan gedacht. Inzicht in het leven van voorouders kan helpen bij het begrijpen van eigen gedrag en identiteit. Het kan bovendien leiden tot mildheid richting de keuzes en het handelen van ouders of grootouders, wanneer duidelijk wordt waar bepaalde patronen hun oorsprong hebben. Uit eigen ervaring weet ik dat het vinden van antwoorden binnen mijn eigen familielijnen de weg naar acceptatie draaglijker maakte.

Voorbeelden uit de praktijk

Angst voor verlies en ziekte

Een familie kampte met een patroon van angst rondom ziekte. Grootmoeder was extreem angstig en zag overal medische dreiging. Haar dochter raakte daardoor snel in paniek als haar eigen dochter ziek was. Deze dochter had een chronische aandoening en voelde zich emotioneel eenzaam, omdat zij haar zorgen niet durfde te uiten.

Archiefonderzoek bracht aan het licht dat de moeder van grootmoeder als vijftienjarig meisje in korte tijd vijf broertjes en zusjes verloor aan pokken. Dit trauma werkte door over vier generaties en werd problematisch toen ziekte opnieuw dagelijks aanwezig was.

Alcoholisme en autoriteitsproblemen

Een man zocht hulp vanwege conflicten met autoriteit en alcoholgebruik. Zijn vader was alcoholist; over zijn grootvader werd nauwelijks gesproken. Archiefonderzoek wees uit dat grootvader Joods was, de Holocaust had overleefd en als enige van zijn gezin in leven was gebleven. Hij had zijn trauma nooit gedeeld, maar zijn gedrag — alcoholgebruik, angst bij uniformen en plotselinge afwezigheid — liet diepe sporen na.

“Trauma komt terug als een reactie, niet als een herinnering.”
— Bessel van der Kolk

Moeite met relaties en mannelijk gezag

Een vrouw onderzocht haar familiegeschiedenis vanwege terugkerende relatieproblemen. Zowel haar overgrootmoeder als grootmoeder waren alleenstaande moeders geweest. Overgrootmoeder bleek dienstbode te zijn geweest en zwanger geraakt onder omstandigheden die wijzen op seksuele uitbuiting. Zij werd verstoten en keerde zwanger terug naar haar ouders. Dit patroon van afstand en ongemak rondom mannen leek zich generaties lang te herhalen.

Trauma’s in de archieven

Bij onderzoek naar intergenerationele trauma’s kijken we gericht naar levensgebeurtenissen. Bronnen die daarbij inzicht kunnen geven zijn onder andere:

• Bevolkingsregisters: opnames in instellingen, gevangenissen of weeshuizen

• Rechterlijke archieven: aangiftes en rechtszaken

• Psychiatrische archieven: opname- en patiëntendossiers (met wettelijke termijnen)

• Gevangenisregisters: vaak met foto’s en uitgebreide gegevens

• Weeshuizen: opname- en soms correspondentieregisters

• Oorlogsbronnen: CABR, Oorlogsgravenstichting, Joods Monument

• Armoede- en daklozenzorg: Leger des Heils, bedelingsregisters

• Militieregisters: uitzendingen en oorlogservaringen

• Beroepen en lokale gebeurtenissen: via aktes en kranten

• Religie: invloed op coping en gezinsstructuren

Trauma in het DNA

Recent onderzoek wijst op epi genetische overdracht: stress en trauma kunnen veranderingen veroorzaken in het DNA die worden doorgegeven aan volgende generaties. Intergenerationeel trauma is daarmee niet alleen gedragsmatig, maar mogelijk ook biologisch erfelijk. Hierover zal ik in een apart artikel dieper ingaan.

Vastgelopen en op zoek?

Loop je vast in gedragspatronen en vermoed je een oorsprong in je familiegeschiedenis? Zit je in therapie en wil je meer inzicht in je voorouderlijn? Neem gerust contact met mij op om de mogelijkheden te bespreken.